Monique Steegers: “Vrouwen ontwikkelen vaker chronische pijn en wachten langer op diagnose”

Als patiënten met aanhoudende pijn op consultatie komen bij de Nederlandse anesthesioloog Monique Steegers hebben ze al een heel traject afgelegd. Gemiddeld zien patiënten zeven andere specialisten vooraleer ze terechtkomen in het Amsterdam UMC, het academisch centrum waar Steegers werkzaam is.

“Dat is een hele reis door het gezondheidslandschap”, vertelt Steegers aan de lijn vanuit Amsterdam. In haar boek De Pijnparadox stipt ze aan dat de gesprekken met nieuwe patiënten ‘in eerste instantie niet over hun lichaam gaan, maar over hun reis langs artsen, wachtkamers en onbegrip. Pas als alle frustratie is uitgesproken, komt het pijnverhaal aan bod.’”

Niks doet zoveel pijn als niet gehoord worden. Natuurlijk heeft het mentaal een enorme weerslag op patiënten als een arts hun pijn bagatelliseert of in twijfel trekt. Maar ook fysiek doet zo’n opmerking pijn. “Die uitspraak maakt je pijnsysteem gevoeliger. Je hersenen slaan dat op als een afwijzing. Dat veroorzaakt stress, en stress verhoogt je pijngevoeligheid.”

Vooral vrouwen kampen daarmee, legt Steegers uit in De Pijnparadox. Veel vaker dan mannen krijgen ze te horen dat hun pijn tussen de oren zit. “De oorzaak van hun pijn zou psychisch zijn, wordt daarmee bedoeld. Alsof ze zich aanstellen.” Uit Australisch onderzoek bij 60.000 mannen en vrouwen blijkt dat vrouwen dubbel zo vaak ervaren dat hun artsen hun klachten niet serieus nemen.

Vooroordelen over vrouwen en pijn hebben verstrekkende gevolgen. Als een man met pijn zich aanmeldt op de eerste hulp, krijgt hij pijnstilling in 90 procent van de gevallen. Bij vrouwen is dat 60 procent. Komt een vrouw op de spoed terecht met acute pijn op de borst, dan heeft ze een hoger risico om te overlijden aan een hartaanval dan een man.

In 2022 analyseerde de American Heart Association, dat zich inzet voor de preventie van hart- en vaatziekten, 4.152 patiëntendossiers. In 19 procent van de gevallen classificeerden artsen vrouwen met acute borstpijn als spoedgeval. Bij mannen was dat 23 procent. Vrouwen wachten gemiddeld 48 minuten op een hulpverlener, bij mannen gaat het om een wachttijd van 37 minuten. “Dat verschil van 11 minuten lijkt klein, maar bij hartklachten telt elke minuut”, aldus Steegers.

Een verklaring vond de American Heart Association bij hardnekkige vooroordelen over vrouwen en pijn. “Artsen schrijven pijn op de borst bij vrouwen vaker toe aan stress of angst, terwijl ze bij mannen eerder aan een hartprobleem denken. De consequentie is dat het effect van een hartaanval bij vrouwen veel ernstiger is.”

Vrouwen met pijnklachten worden minder gehoord of geloofd, terwijl zij het vaakst met pijn kampen. Aanhoudende pijn komt dubbel zo vaak voor bij mannen dan bij vrouwen. 20 tot 30 procent van de mensen heeft langdurige pijn. Twee derde van hen is vrouw.

De reden zit, welaan, tussen de oren. Neen, niet psychisch, maar in de hersenen. Ons brein beslist of iets pijn doet en hoe erg die pijn aanvoelt. Vrouwen zijn anders bedraad dan mannen, alleen is daar jarenlang amper onderzoek naar geweest. In de geneeskunde en in dierenproeven was het mannenlichaam (of dat van de mannetjesmuis) jarenlang de standaard. “Tot 2015 werd 80 procent van de dierenproeven alleen op mannetjesdieren gedaan”, zegt Steegers.

Wetenschappers vinden het ingewikkelder om vrouwen te bestuderen of vrouwelijke proefdieren te gebruiken, omdat ze dan rekening moeten houden met hun cyclus en een eventuele zwangerschap. Pas recent werd het verplicht om vrouwelijke proefdieren op te nemen in studies, tenzij wetenschappers daar gegronde redenen voor hebben.

Die cyclus, en de wisselwerking van hormonen en andere stoffen in de hersenen, is net heel relevant om het vrouwelijke pijnbrein te doorgronden. Oestrogeen maakt het pijnsysteem alerter. Ook op momenten dat hormonen wisselen – ze worden ofwel minder ofwel meer intens – is dat het geval. Dat verklaart waarom net voor de menstruatie, op het moment waarop hun hormonen dalen, vrouwen nog prikkelbaarder worden. Ook andere hormonen zoals progesteron en oxytocine spelen hierbij een rol. Testosteron, daarentegen verhoogt de pijndrempel en maakt mannen door de band genomen minder pijngevoelig.

Het stresshormoon, cortisol, breken vrouwen slechter af. Daardoor blijft hun pijnsysteem langer actief, wat het nog gevoeliger maakt. Raakt dat systeem ontregeld, dan krijg je langdurige pijnklachten. Bij ‘sensitisatie’ is je pijnsysteem zo gevoelig geworden dat zelfs de kleinste aanraking pijn kan doen. Ook zonder dat er schade is, geeft je lichaam je het signaal dat er een gevaar is.

In de hersenstam bevinden zich pijnremmers. Bij vrouwen werkt die anders dan bij mannen. Vooral op jonge leeftijd, bij meisjes, werkt dat natuurlijke pijnremmende systeem soms minder krachtig. Bovendien kan het sneller ontregeld geraken bij vrouwen dan bij mannen.

Vrouwen hebben dubbel zoveel zenuwvezels in hun huid. Ook dat maakt hen gevoeliger voor pijn. De ‘volumeknoppen’ aan die zenuwcellen, de zogenaamde schakeleiwitten, staan gevoeliger ingesteld bij vrouwen dan bij mannen. Ook hierbij speelt oestrogeen een rol: dat hormoon maakt hun zenuwcellen nog alerter, waardoor het pijnsysteem sneller en heftiger pijn doorgeeft.

Als het pijnsysteem anders werkt bij mannen en vrouwen, betekent dit ook dat pijnstilling die werkt voor mannen niet altijd opportuun is voor vrouwen. “Soms heeft een vrouw meer nodig, soms minder”, zegt Steegers. “Pijnstillers werken anders, en in de praktijk houden we daar geen rekening mee.”

Geneesmiddelen worden – nog altijd – standaard getest op mannen. “In ons ziekenhuis is de dosering voor paracetamol pas recent aangepast: mannen mogen maximaal vier gram per dag nemen, vrouwen maar drie. Vrouwen zijn gevoeliger voor bijwerkingen, bij langdurig gebruik ligt paracetamol sneller op hun lever.”

Er bestaan meer oplossingen dan enkel pijnbestrijding. De alternatieven die Steegers benoemt in haar boek hebben opnieuw te maken met het tot rust krijgen van het gebied tussen onze oren. Opmerkelijk is dat niet: onze hersenen en zenuwen bepalen hoeveel pijn iets doet. Daarom helpen therapieën zoals mindfulness en yoga wel degelijk. “Ze klinken als psychische oplossingen, maar eigenlijk is de impact ervan fysiek omdat het zoveel invloed heeft op je stresssysteem.”

Om dat te verklaren, verwijst Steegers naar de uitleg over het autonome zenuwstelsel in haar boek. “Dat bestaat uit twee standen: het parasympatische deel, waarbij je in rust bent, en het sympathische deel waarop je lichaam ‘aan’ staat: je vecht tegen iets, je gaat vluchten of je blijft doorgaan.”

Bij aanhoudende pijnklachten blijft het lichaam hangen in die staat van verhoogde waakzaamheid. “Vrouwen hebben het lastiger om weer in de parasympatische stand te komen terwijl dit net heel belangrijk is voor het herstel. Door mindfulness, meditatie of yoga toe te passen, krijgt het parasympatische systeem meer kans om te herstellen.”

In de perimenopauze is het lichaam van vrouwen extra gevoelig om aanhoudende pijn te ontwikkelen. Ook dat heeft met oestrogeen te maken, dat tijdens de perimenopauze daalt en pas na de menopauze stabiliseert. Dat maakt je pijnsysteem extra gevoelig. “En als je ouder wordt en allerlei kwalen ontwikkelt, bijvoorbeeld aan je gewrichten, dan is de mogelijkheid dat je pijn ontwikkelt groter.”

Maar ook hoe meisjes op jonge leeftijd op pijn reageren, omschrijft Steegers als cruciaal. Ga je bij je eerste menstruatieklachten de pijn verstoppen, of juist benoemen? Zet je omgeving die pijn weg als iets wat normaal is en erbij hoort, of bieden je ouders of een andere vertrouwenspersoon je een luisterend oor?

“Je moet aandacht hebben voor je lichaam en er voeling mee hebben. Als jij voelt dat je heel veel pijn hebt en rust kan gebruiken, dan moeten ouders dat stimuleren. Geef je lichaam wat het nodig heeft, maar pas op met overdreven reageren. De gulden middenweg is hier het beste. Als je enkel focust op de pijn, dan maak je het groter dan wat het is en dat is ook niet goed voor hoe je de pijn beleeft. Maak het niet klein – ‘niet zeuren, ga gewoon naar school’ – maar ook niet te groot. Luister naar wat je lichaam nodig heeft. Zodra het weer lukt, kan je je werkzaamheden of studies weer oppakken.”

Monique Steegers eindigt haar boek met getuigenissen van vrouwen met PCOS, bruxisme, MS en een traumatische bevalling. Beginnen doet ze evenwel met een man: de filosoof Hippocrates, die pijn bij vrouwen te wijten vond aan hun “zwevende baarmoeder”. Later haalt ze ook Aristoteles aan, die beweert dat een vrouw eigenlijk een mismaakte man is. “Dat is schokkend om te lezen”, vindt Steegers zelf. “Van dat soort ideeën hebben vrouwen nog altijd last.”

Vandaag duurt het nog altijd gemakkelijk tien jaar voor een vrouwspecifieke aandoening zoals PCOS of endometriose gediagnosticeerd wordt. Nochtans treft het gemiddeld een op de tien vrouwen. “Ook bij ziektes die mannen en vrouwen treffen duurt het gemiddeld vier jaar langer vooraleer een vrouw een diagnose krijgt. Dat blijkt uit Deens onderzoek naar zevenhonderd ziektes. Er gaat iets mis in de interactie tussen zorgverleners en vrouwelijke patiënten in de gezondheidszorg. Het is schrijnend dat dat nu pas maatschappelijk begint te leven, en het zal nog jaren duren voor het thema terechtkomt in de medische curricula.” In haar boek spreekt ze over “maatschappelijke blindheid”.

Steegers roept overheden op te investeren in vrouwengezondheid. Dat komt de gehele maatschappij ten goede, niet enkel de vrouwen die pijn lijden zelf. “Er werken zoveel vrouwen in de zorg en in het onderwijs. We zijn afhankelijk van hen. Als vrouwen zouden uitvallen op hun werk, dan is dat geen rooskleurige situatie: dan gaan veel cruciale sectoren gewoon plat. Door te investeren in vrouwengezondheid, kan je heel veel geld besparen. Miljarden zelfs.”